Nieuwe impulsen na Cluny

Het is opvallend dat deze nieuwe orden bijna gelijktijdig het licht zagen rond de jaren 1100. Ze streven alle, de één meer dan de andere weliswaar en in de beginfase van hun bestaan meer dan later, meer ascese en eenvoud na dan de orde van Cluny. Ze willen terug naar het oorspronkelijk en zuiver beleven van het cenobisme, weliswaar onder diverse vormen .

Cisterciënzers

Robert, gewezen abt van het klooster St.Michel de Tonnerre, stichtte in 1075 de abdij van Molesmes die geleidelijk aan overstapte van de opvattingen van Cluny naar een meer zuiver beleven van de oorspronkelijke regel van Benedictus wat totale armoede, het zich afsluiten van de wereld en strenge boetedoening inhield. Om zijn ideaal volledig te kunnen beleven stichtte hij met enkele anderen in 1098 de abdij van Citeaux.
In 1112 trad Bernardus (1090-1153) toe tot de orde en stichtte drie jaar later Clairvaux . Bernardus van Clairvaux was een man van hetzelfde niveau als Benedictus : mysticus, asceticus, flamboyant redenaar, adviseur van koningen en pausen, organisator van de 2de kruistocht, medestichter van de Tempeliersorde, grondlegger van de Mariaverering, ontembaar leider van zijn orde, verdediger van de traditionele theologische en filosofische opvattingen beheerste hij zijn tijd op velerlei vlakken. Zijn dispuut met en veroordeling van een andere grootmeester van het Europese denken, Abelardus, aanhanger van de dialectische denkmethode, spreekt hierbij boekdelen. Bernardus was voorstander van een extreem ascetische levenswijze en een militant christendom. De eenvoudige architectuur van de cisterciënzerkerken getuigt hiervan.
De orde van de witte monniken (de benedictijnen werden de zwarte monniken genoemd) groeide heel snel : in 1200 bv. omvatte ze meer dan 530 abdijen over gans Europa, in 1300 700 Ook hun rijkdom groeide gestaag. Ze bezaten enorme domeinen, voerden nieuwe landbouwtechnieken in evenals een degelijk management, grondbeheer, watertechnieken enz. De abdij van Villers-la-Ville bv. bezat ca 10.000 ha grond.
Vanaf het midden van de 13de eeuw, mede door de geleidelijke invoer van de geldeconomie (rentes, winstbejag, voeren van handel) en de wereldlijke verplichtingen van hun leiders, verzwakte echter de invloed van deze orde.

Kartuizers

Deze orde, gesticht door de Heilige Bruno van Keulen, was en blijft de meest strenge orde waarin de idealen van zowel eremitisme als cenobisme worden beleefd . Hun zoeken naar God via contemplatie, ascetisme, samen met totale afzondering van de wereld waren en zijn nog de meest doorgedreven beleving van het strenge monnikenideaal.

Bedelorden

Deze twee orden ontstonden wat later dan de cisterciënzers en kartuizers, namelijk in het begin van de 13de eeuw.
Ook zij droegen ascese hoog in hun vaandel, maar in tegenstelling tot de andere geciteerde orden waarvan de leden normaliter in afzondering leefden, ging het hier om stadsorden. Dit betekent dat ze naar buiten traden en hun idealen verkondigen in steden, agglomeraties en universiteiten. Hun klooster was niet meer afgezonderd in een “woestijn”, maar bevond zich aan de rand van of in de stad. Deze evolutie moet uiteraard gerelateerd worden aan het ontstaan der steden in West-Europa vanaf de 12de eeuw en de gewijzigde economische en sociale toestanden in de “wereld”.


Predikheren of dominicanen

Dominicus de Guzman (1170-1221) en zijn vriend bisschop Diego Acebes werden na hun terugkomst uit Scandinavië door Paus Innocentius II gevraagd de cisterciënzer legaten bij te staan in de bestrijding van de katharen. Deze laatsten werden door de officiële kerk beschouwd als ketters en hadden reeds een belangrijke aanhang opgebouwd, vooral in de Provence . In 1206 stichtte hij de gemeenschap van Prouille voor monialen en enkele jaren later, in 1210 verbleef hij in Fanjeaux. Via zijn uitgesproken talent als overtuigend redenaar was hij een geducht wapen in handen van de paus tegen de heretieken. Hij kleefde met zijn religieuze gemeenschap de regel van St. Augustinus aan en stichtte zo begin 13de eeuw de Orde der dominicanen.
Vanaf 1215 besteedde hij meer aandacht aan de dogmatische kennis, het christelijk onderwijs eraan verbonden en de moraal, maar hij blijft een onvermoeibaar organisator.
De geest van de orde hield niet alleen ascese en gehoorzaamheid in, maar deed dit alles ten bate van de actie en het dienstbetoon (predikatie, evangelisatie, onderwijs, spirituele leiding). Dominicanen traden ook vaak op bij de eerste inquisitie van de 13de eeuw.

Minderbroeders of Franciscanen

Anders dan de vorige orden die alle van Franse bodem zijn, ontstond de orde der minderbroeders in Italië met de beroemde Franciscus van Assisië (1182-1226), J. Bernardone, die een verdoorgedreven evangelisch antwoord bood op de rijkdom van de bestaande orden en op de religieuze problemen van zijn tijd. Hij streefde extreme eenvoud en armoede na, kende dank zij zijn prediking een enorme aanhang en was stichter van de orde der clarissen.
Nederigheid stond in hun spiritualiteit centraal evenals armoede. Ook zij bestreden de toenmalige ketterijen en speelden hierdoor hun rol als verdedigers van het orthodoxe geloof.
Tot zover een kort overzicht van de oorsprong en het belang van de belangrijkste grote religieuze orden uit de middeleeuwen en dit tot de 13de-14de eeuw. De bedoeling ervan was onze kartuizerorde te plaatsen in het geheel van deze evolutie. Want deze orde was zo maar niet uit de lucht komen te vallen. Het is er wel één met een zeer eigen spiritualiteit, deels ontstaan als reactie tegen de excessen der cluniacenzers en tegen de stijgende ontaarding van de religieuze beleving van die tijd, maar vooral uitgedragen door een uitzonderlijk personage met een eigen visie naar het Godszoeken, de H. Bruno.